İşçilik alacakları davaları hukukumuzda geniş yer kaplayan bir dava türüdür. Bu makalemizde işçi alacakları, ücret, fazla mesai ücreti, işçilik alacakları hesaplama, işçilik alacakları zamanaşımı, işçi alacağı kalemleri, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ücreti, hafta tatili ücret alacağı, ulusal bayram ve genel tatil alacakları gibi hususlara değineceğiz.
İşçilik Alacakları Davaları
İşçilik alacaklarının dayanağı, 4857 Sayılı İş Kanunu‘dur. [1] Tazminat davası türünde olan işçilik alacakları davalarında tarafların iradeleri mühim bir yer tutmaktadır. Dolayısıyla bahsedilen davalarda işçi ve işveren anlaşarak davayı sona erdirebilir.
İşçi Alacakları Nelerdir?
İşçi alacakları denildiğinde akla ilk gelen alacaklar şu şekildedir:
- Ücret
- Prim
- İkramiye
- Fazla Çalışma Ücreti
- Ulusal Bayram ve Genel Tatil Ücreti
- Kıdem Tazminatı
- İhbar Tazminatı
- Yıllık İzin Ücreti
- Kötüniyet Tazminatı
- Hafta Tatili Ücret Alacağı
İşçinin Ücret Alacağı
- Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak kural olarak, Türk parası ile işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir.
- Yukarıda saydığımız istihkaklar yabancı para olarak kararlaştırılmış ise ödeme günündeki rayice göre Türk parası ile ödeme yapılabilir.
- Emre muharrer senetle (bono ile), kuponla veya yurtta geçerli parayı temsil ettiği iddia olunan bir senetle veya diğer herhangi bir şekilde ücret ödemesi yapılamaz.
- Ücret en geç ayda bir ödenir. İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir.
- İş sözleşmelerinin sona ermesinde, işçinin ücreti ile sözleşme ve Kanundan doğan para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur.
İşçinin Ücret Alacağında Zamanaşımı
İşçinin ücret alacağına ilişkin zamanaşımı süresi beş yıldır. Bu husus İş Kanunu’nun 32. Maddesinde düzenlenmiştir. Dolayısıyla işçi, 5 yıllık sürenin ardından ücret alacağını talep edemez. Ayrıca Türk Borçlar Kanunu‘nun 152. Maddesi “Asıl alacak zamanaşımına uğrayınca, ona bağlı faiz ve diğer alacaklar
da zamanaşımına uğramış olur.” Hükmü gereğince ücret alacağı zamanaşımına uğradığından ücretin faizi de zamanaşımına uğramış olur.
Ücret alacağına ilişkin zamanaşımı hükmü emredici niteliktedir. İşçi ve işveren sözleşme ile ücret zamanaşımı süresini değiştiremez.
İşçinin Ücret Alacağının İspatı
İşçinin ücret alacağına ilişkin ispat ücret miktarı ve ücretin ödenmesi yönüyle değişir. Şöyle ki; Ücretin miktarı ve ücretin eklerini ispat yükü işçidedir. İşçinin çalışma süresinde işçiye ücret ödendiğinin ispatı işveren üzerindedir. Zira İş Kanunu’nun 37. Maddesine göre; “İşveren işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır.” Ayrıca işveren
Ücret Alacağında Hangi Faiz Uygulanacaktır?
Mahkeme işçinin ücret alacağına İş Kanunu’nun 34. Maddesi gereğince mevduata uygulanan en yüksek faizi uygular. Bu faiz dava veya ıslah tarihinden itibaren işlemeye başlar. Ancak işçi işvereni dava öncesinde temerrüde düşürmüşse bu durumda faiz temerrüt tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Ücreti Ödenmeyen İşçi İş Sözleşmesini Feshedebilir Mi?
İşveren ücret ödemediği takdirde İş Kanunu’nun 24/2-e bendinde belirtildiği üzere “İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse” bu durumda işçi iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir.
Fazla Çalışma İşçilik Ücreti Alacağı
Fazla çalışma ücret alacağı da önemli işçilik alacak kalemlerinden birisidir. Mesai ücret alacağına geçmeden önce çalışma süreleri ve fazla çalışmanın ne anlama geldiğini inceleyeceğiz.
Çalışma Süresi Ne Demektir?
Çalışma süresi kavramının tanımı; İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği‘nin [2] 3. Maddesinde yapılmıştır. Bu maddeye göre işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süre çalışma süredir. Çalışma süresinden sayılan zamanlar şunlardır:
- Madenlerde, taşocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için gereken süreler.
- İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler.
- İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.
- İşverenin işçiyi başka bir yere göndermesi veya işverenin kendi evinde veya bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde işçiyi meşgul etmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.
- Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.
- Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü işlerde bunların toplu ve düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler.
Yukarıdaki süreler çalışma süresinde sayılacaktır. Buna karşılık çalışma süresinden sayılmayan zamanlar şunlardır:
- İşin niteliğinden doğmayıp da işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme esnasında araçlarda geçen süre
- İş Kanunu’nun 68. Maddesinde düzenlenmiş olan ara dinlenmeleri
Yukarıdaki süreler ise çalışma süresinden sayılmaz.
Fazla Çalışma Süresi
İş Kanunu’nun 63. Maddesine göre çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışma süresidir. Yine günlük 11 saati aşan süreler fazla çalışma süresidir. Haftalık 45 saatin aşılmamış olması önemli değildir.
Azami Fazla Çalışma Süresi Ne Kadar?
İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği‘nin [3] 5. Maddesinde şöyle demektedir: “Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz.” Dolayısıyla azami fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saattir.
İşçi Fazla Çalışmaya Onay Vermek Zorunda Mıdır?
İşçi, işverenin fazla çalışma teklifini kabul etmek zorunda değildir. İşçinin fazla çalışma yapmaması sebebi ile işveren iş sözleşmesini feshedemez. İşveren iş sözleşmesini bu sebeple feshettiği takdirde haksız fesih yapmış olur. Fakat fazla çalışmayı onaylamış olan işçi fazla çalışma yapmaktan kaçınamaz.
Üst Düzey Yöneticiler Fazla Çalışma Ücreti Talep Edebilir Mi?
Üst düzey yönetici, görevinin gereği olan ücreti aldığı takdirde kural olarak fazla çalışma ücretine hak kazanamaz.
Fazla Çalışma İddiasında İspat Yükü
Fazla çalışma iddiasında bulunan işçi fazla çalışma iddiasını ispatlamakla yükümlüdür. Dolayısıyla ispat yükü işçiye aittir. İşçi fazla çalışma iddiasını her türlü delille ispatlayabilir.
Fazla Çalışma Ücreti Alacağına İlişkin Zamanaşımı
Fazla çalışma ücreti alacağına ilişkin zamanaşımı da tıpkı ücret alacağı zamanaşımı gibi 5 yıldır.
Fazla Çalışma Ücreti Alacağında Faiz
Fazla çalışma ücreti alacağında faiz de tıpkı ücret alacağı gibi mevduata uygulanan en yüksek faizdir.
Hafta Tatili İşçilik Ücreti Alacağı
Hafta tatili işçilik ücreti alacağı, işçinin haftada 24 saatlik dinlenme hakkını işverenin ihlal etmesi sonucunda doğar. İşçi hafta tatili kural olarak kesintisiz bir biçimde kullanmalıdır. Şayet bu dinlenmeyi kullanamadığı takdirde hafta tatili işçilik ücreti alacağı doğar.
Hafta Tatili İşçilik Ücreti Alacağında İspat Yükü
Hafta tatili işçilik ücreti alacağında ispat yükü işçiye aittir. Dolayısıyla hafta tatilini kullanamadığını ve hafta tatili işçilik ücreti alacağının doğduğunu iddia eden işçi bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür.
Hafta Tatili İşçilik Ücreti Alacağında Faiz
Mahkeme, hafta tatili işçilik ücreti alacağına mevduata uygulanan en yüksek faizi uygular.
Yıllık İzin Ücreti İşçilik Alacağı
Yıllık izin ücreti alacağı, işyerinde en az 1 yıl çalışmış olan işçiye verilen bir izin türüdür. İşveren bu izni vermediği takdirde işçi yıllık izin ücreti alacağı talep edebilir.
İşveren Yıllık İzin Ücretini Ne Kadar Süre İle Vermek Zorundadır?
Yıllık izin ücreti alacağı işçinin hizmet süresine göre değişir. Şöyle ki;
- Bir yıldan beş yıla kadar çalışmış olanlar (beş yıl dahil) 14 günden
- Beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara 20 günden
- On beş yıl dahil ve daha fazla süreyle çalışmış olanlara 26 günden az olamaz.
- Kanuna göre yer altı işlerinde çalışan işçiler için bu süreler dörder gün artırılır. Mahkeme de bu süreleri hesaplarken dörder gün artırarak hesaplar.
- 18 ve daha küçük yaştaki işçilere 50 ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz.
Yıllık İzin Ücreti İspat Yükü
Yılık izinlerin kullanıldığını iddia eden işveren bu iddiasını ispatlamalıdır. Dolayısıyla yıllık izin ücreti noktasında ispat yükü işverendedir.
Yıllık İzin Ücreti İşçilik Alacağında Faiz
Mahkeme, yıllık izin ücreti işçilik alacağında yasal faiz uygular.
Ulusal Bayram Ve Genel Tatil Ücreti İşçilik Alacağı
Ulusal bayram ve genel tatil ücreti işçilik alacağı, önemli işçilik alacaklarından bir diğeridir. İşçi, ulusal bayram ve genel tatillerde çalışmadığı takdirde 1 günlük ücrete hak kazanır. Şayet işçi ubgt’de çalışmışsa bu durumda bir kat fazla ücrete hak kazanır. Diğer bir deyişle bu sürede çalışan işçi 2 günlük ücrete hak kazanır.
Ulusal Bayram Ve Genel Tatil Ücreti İşçilik Alacağında Hakkaniyet İndirimi
İşçi ulusal bayram ve genel tatilde çalıştığını takdiri deliller ile ispatlarsa, mahkeme bu alacağa hakkaniyet indirimi yapar.
Ulusal Bayram Ve Genel Tatil Ücreti İşçilik Alacağında İspat Yükü
Ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacağında ispat yükü işçinin üzerindedir. Dolayısıyla işçi ulusal bayram yahut genel tatilde çalıştığını ispatlamak zorundadır.
İşçi Alacakları Davası
İşçi alacakları davası; işçi tarafından işverene karşı açılan bir dava türüdür. İşçi, işçilik alacağı kalemlerini alabilmek amacıyla bu davaya başvurur.
İşçi Alacakları Davasında Davacı
İşçi alacakları davasında davacı işçidir.
İşçi Alacakları Davasında Davalı
İşçi alacakları davasında davalı işverendir. İşçi; işveren gerçek kişi ise davayı işverene karşı açar. Şayet işveren tüzel kişi ise davayı tüzel kişiliğe karşı açar. İşçinin çalıştığı işyerinde asıl işveren-alt işveren ilişkisi mevcutsa bu durumda asıl işveren ve alt işveren işçiye karşı müteselsil olarak sorumlu olacaktır. Dolayısıyla işçi davayı asıl işveren ve alt işverene karşı açmalıdır.
İşçi Alacakları Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme
İşçi alacakları davasında görevli mahkeme iş mahkemesidir. İş mahkemesi mevcut değilse asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla davayı inceler ve karara bağlar. Yetkili mahkeme ise davalının yerleşim yeri mahkemesi ile işin yapıldığı yer mahkemesidir. Davalı birden fazlaysa bu durumda davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. İş mahkemesinin yetkisi kesin yetki olup işçi davayı yetkisiz mahkemede açtığı takdirde mahkeme tarafından re’sen yetkisizlik kararı verilir.
İşçilik Alacakları Davasında Zorunlu Arabuluculuk
İşçilik alacakları davası zorunlu arabuluculuğa tabidir. Dolayısıyla dava açılmadan önce mutlaka arabulucuya başvurulmalıdır. İşçi, davayı açarken arabuluculuk son tutanağının dava dilekçesine eklemelidir. Yalnızca iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz, rücu davaları zorunlu arabuluculuğa tabi değildir.
İşçilik Alacakları Davasında Harç ve Vekalet Ücreti
İşçilik alacakları davası nispi harca tabidir. Mahkeme, bu davalarda vekalet ücretini de nispi olarak hesaplar ve davayı kaybeden taraf kazanan tarafa bu vekalet ücretini öder.
İşçilik Alacağı Davalarında Yargılama Usulü
Mahkeme, işçilik alacağı davalarında basit yargılama usulü uygular.
İş hukuku ile ilgili diğer makalelerimize göz atmak için buraya tıklayınız.
Kaynakça
[1] 4857 Sayılı İş Kanunu, T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, Erişim Adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/ , Erişim Tarihi: 22.11.2024.
[2] İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği, T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, Erişim Adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/ , Erişim Tarihi: 22.11.2024.
[3] İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği, T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, Erişim Adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/ , Erişim Tarihi: 22.11.2024.