Tüketici hukukunda ayıplı mal kavramı oldukça mühim bir yer tutmaktadır. Tüketici; satın aldığı malın ayıplı olduğunu düşündüğü takdirde seçimlik haklara başvurabilecektir. Bu makalemizde ayıplı mal nedir, ayıplı mal iade süresi, tüketicinin seçimlik hakları, tüketici ayıplı mal ihbar süresi, ayıplı mal davası gibi hususları inceleyeceğiz.
Ayıplı Mal Nedir?
Ayıplı mal, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun‘un [1] 8. Maddesinde “tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan mal” şeklinde tanımlanmaktadır. Ayıplı mal esasen eksik, bozuk ya da kusurlu maldır. Hangi malın ayıplı olduğu, hangi malın ayıpsız olduğu ise somut olayın özelliklerine göre değerlendirilecektir.
Hangi Durumlar Ayıplı Mal Vasfındadır?
Ayıplı mal vasfında olan durumlar şu şekildedir:
İçeriğine Göre Ayıp Çeşitleri Nelerdir?
1- Hukuki Ayıp
Hukuki ayıp, tüketicinin satın aldığı maldan kullanma imkanının kısıtlanması veya kalkmasıdır. Burada mal fiziki bir ayıba sahip değildir, yalnızca tüketicinin kullanım imkanı kısıtlıdır. Örneğin malın üzerinde bir rehin veya haciz bulunması hukuki ayıptır.
2- Maddi Ayıp
Maddi ayıp, malda fiziksel bir kusurun bulunması demektir. Örneğin malın bozuk, yırtık, kırık olması maddi ayıp anlamına gelir.
3- Ekonomik Ayıp
Ekonomik ayıp, malın ekonomik değerini düşüren ayıplardır. Örneğin tamamen orijinal olduğu söylenen aracın aslında boyalı bölgelerinin olması ekonomik ayıptır.
Doktrinde bunların dışında tasarım ayıbı, güvenlik ayıbı, bilgilendirme ayıbı gibi ayıp çeşitleri de sayılmaktadır.
Tespit Edilebilirliğine Göre Ayıp Türleri Nelerdir?
Tespit edilebilirliğine göre ayıp türleri; açık ayıp ve gizli ayıp olmak üzere iki tanedir.
Açık ayıp; tüketicinin herhangi bir uzman yardımı olmadan kendi başına basit bir muayene ile tespit edebileceği ayıptır. [2]
Gizli ayıp; Gizli ayıp ise tüketicinin basit bir muayene ile fark edemeyeceği, sonradan detaylı bir inceleme ile fark edebileceği ya da sonradan ortaya çıkan ayıptır.
Ayıplı Malda Tüketicinin İhbar Külfeti Nedir?
Aldığı malda ayıp olduğu kanaatinde olan tüketici ayıbı satıcıya bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirim yükümlülüğüne ihbar külfeti adı verilir.
Ayıplı Mal İhbarının Süresi ve Şekli Nasıl Olmalıdır?
Ayıplı mal ihbarına ilişkin bir şekil şartı bulunmamaktadır. Dolayısıyla tüketici ihbarı herhangi bir şekilde yapabilecektir. Ancak ihbarın yazılı bir biçimde yapılması ispat yükü açısından kolaylık sağlayacaktır. Ticari satışlarda ayıp ihbarının şekle bağlı olup olmadığı ise tartışmalıdır. Lakin öğretide büyük çoğunluk bu satışlarda da ihbarın şekil şartı bulunmadığını kabul etmektedir.
Ayıplı mal ihbarının süresi ise ayıbın gizli ayıp mı açık ayıp mı olduğuna göre değişecektir. Şöyle ki;
Açık ayıpta ihbar süresi; Türk Borçlar Kanunu‘nun [3] 223/1 maddesine göre işlerin olağan akışı doğrultusunda uygun süredir. Dolayısıyla tüketici, malı teslim aldıktan sonra uygun bir süre içerisinde incelemesini yapmalı ve açık ayıbı satıcıya bildirmelidir. Şayet satış bir ticari satışsa bu durumda ihbar süresi 2 gündür.
Gizli ayıpta ihbar süresi; Türk Borçlar Kanunu‘nun 223/2 maddesinde düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye göre gizli ayıbı fark eden tüketici ayıbı hemen ihbar etmelidir. Dolayısıyla gizli ayıpta tüketici ayıbı fark ettiğinde dürüstlük kuralına uygun bir biçimde en kısa sürede ayıbı ihbar etmekle yükümlüdür. Şayet satış bir ticari satışsa bu durumda ihbar süresi 8 gündür.
Ayıplı Hayvan Satışında İhbar Süresi Ne Kadardır?
Hayvan satışında ayıbın ortaya çıkması durumu TBK’nun 224. Maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye göre hayvan satışında satıcının ne kadar süre ile sorumlu olacağı yazılı olarak belirlenmiş ise bu belirleme geçerli olacaktır. Şayet böyle bir belirleme bulunmamakta ve ayıp da hayvanın gebeliğine ilişkin değilse bu durumda ihbar süresi hayvanın devrinin yapıldığı tarihten itibaren 9 gündür.
Tüketicinin İhbar Külfetini Kaldıran İstisnalar Nelerdir?
Bazı durumlar ortaya çıktığı takdirde tüketicinin ihbar külfeti ortadan kalkar. Bu istisnalar; teslim tarihinden itibaren 6 ay içerisinde ortaya çıkan ayıplar, satıcının ağır kusurlu olduğu ayıplar ve satıcının mesleği gereği bilmesi gereken ayıplardır.
1- Teslim Tarihinden İtibaren 6 Ay İçerisinde Ortaya Çıkan Ayıplar
Teslim tarihinden itibaren 6 ay içerisinde ortaya çıkan ayıplar, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 10. Maddesinde düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye göre teslim tarihinden itibaren 6 ay içerisinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde de var olduğu kabul edilecektir. Dolayısıyla bu durumda malın ayıplı olmadığını satıcı ispat etmekle yükümlüdür. Tüketici, bu tür ayıplarda ayıbı satıcıya bildirmek zorunda değildir.
2- Satıcının Ağır Kusurlu Olduğu Ayıplar
Satıcının ağır kusurlu olduğu ayıplarda da tüketicinin ihbar külfeti kalkar. Satıcı, ağır kusurlu olduğu durumda kendisine tüketicinin ihbarda bulunmadığını söyleyerek sorumluluktan kurtulamaz. Dolayısıyla tüketici ihbarda bulunmadan seçimlik haklarını kullanabilecektir. Satıcının ağır kusuru ifadesinden kasıt, satıcının ayıplı malı bilerek ve isteyerek satmasıdır.
3- Satıcının Mesleği Gereği Bilmesi Gereken Ayıplar
TBK m. 225/2 gereğince satıcılığı meslek haline getirmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplarda da alıcının ihbar külfeti kalkacaktır.
Ayıplı Mal Durumunda Tüketicinin Seçimlik Hakları Nelerdir?
Ayıplı malın ortaya çıkması durumunda tüketici seçimlik haklarına başvurabilir. Tüketicinin seçimlik hakları şunlardır:
1- Ayıplı malı geri vererek sözleşmeden dönme
2- Ayıplı malı alıkoyup satış bedelinden indirim isteme
3- Aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde ayıplı malın ücretsiz onarılmasını isteme
4- İmkân varsa, satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini isteme haklarını kullanabilecektir. Tüketici, seçimlik hakların yanında bir zarara uğradığı takdirde maddi ve manevi tazminat davası da açabilir. Tüketici hukuku ile ilgili diğer makalelerimize buradan göz atabilirsiniz.
Kaynakça
[1] Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, Erişim Adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/ , Erişim Tarihi: 30.11.2024.
[2] BİLGİN YÜCE, Melek: Borçlar Hukuku Özel Hükümler, Pratik Çalışmaları, Genişletilmiş 2. Bası, İstanbul 2016.
[3] Türk Borçlar Kanunu, T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, Erişim Adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/ , Erişim Tarihi: 02.12.2024.